Jan Gielkens

De vroegste vertaling van ‘De Internationale’?

De vroegst te documenteren vertaling van het lied ‘De Internationale’, zo beweerde ik een paar jaar geleden, was de Amerikaans-Engelse van Charles Hope Kerr uit begin 1900. Maar het toeval leidde intussen tot de ontdekking van een vertaling uit 1894.

Op zoek naar iets anders vond ik in nummer 5 van de eerste jaargang (1894/1895) van het Gentse blad De Fakkel. Vrij communistisch orgaan der Vlaamsche Groepen behalve een vertaling van een ander gedicht (‘Elle n’est pas morte’/‘De Commune is niet dood!) van Eugčne Pottier, de auteur van ‘L’Internationale’, en in nr. 27 van dezelfde jaargang een gedicht van P.H. van der Wal (‘Maakt plaats voor ons!’), dat was overgenomen uit het Groningse weekblad De Arbeider. Net als De Fakkel was De Arbeider een blad van niet-parlementaire socialisten. Uitwisseling en overname van stukken tussen en uit dit soort, vaak noodlijdende, bladen was heel gewoon. De Arbeider bleek - in tegenstelling tot De Fakkel - veel literaire teksten te bevatten. Beide kranten zijn overigens in te zien in de bibliotheek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam..

In de jaargang 1894 van De Arbeider vinden we vertaalde fragmenten uit Die Harzreise en van proza van Heinrich Heine, verder vertalingen van teksten van Ivan Toergenjev, Emile Zola, Georg Herwegh, Oscar Wilde en Adalbert von Chamisso. Naast teksten van bekende socialistische tekstschrijvers als de genoemde P.H. van der Wal en P.C. de Ruyter bevatte De Arbeider ook regelmatig verzen en proza van onbekende, anonieme of pseudonieme auteurs. Zo’n in die tijd alleen voor ingewijden te herkennen auteur was in de kolommen van De Arbeider regelmatig ‘J.V.’, die op 4 april 1894, in nr. 27 van de vierde jaargang, linksboven op pagina 1, tekende voor de vertaling, ‘Vrij naar ’t Fransch’, van ‘De Internationale’.

‘J.V.’ is zonder twijfel Johan Visscher (1872-1945), die in 1894 als actieve jonge socialist naar Groningen was gekomen om daar journalistiek werk te doen en onder fabrieksarbeiders propaganda te bedrijven. Visscher zou zich in 1907 aansluiten bij de uit de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij in Nederland (SDAP) vertrokken ‘Tribunisten’, die sinds 1909 optraden als Sociaal-Democratische Partij (SDP), de voorloper van de Communistische Partij in Nederland (CPN). Visscher was tot aan zijn dood actief in deze laatste partij.

In tegenstelling tot de vroege teksten van Karel Waeri op de melodie van de Internationale uit 1890-1895 gaat het hier om een echte vertaling, ook al is dan het geen woordelijke. Hoewel de auteur niet wordt genoemd, is het duidelijk dat het hier om `L’Internationale’ van Pottier gaat:

De Internationale

Onze stryd loopt ras naar ’t ende,
Spoedig spat de staat uiteen,
Die aan onrecht ons gewende,
Zoó dat ’t eeuwig blijvend scheen
Zingt dan, volk, den roem der helden;
Legt voor hen uw hulde neer,
Die aan u de boodschap meldden:
Wint u uwe vrijheid weer.
  Wilt ten strijde u stalen!
Vereenigt u! en de bond
Der Internationalen
Omvat heel ’t wereldrond

Volk’ren! wilt hen niet vertrouwen
Die u lokken met hun woord,
Net op hun beloften bouwen,
Die u tergen, immer voort!
Telt de braven, die reeds leden
Door ’t aan goud verkochte recht
Want de wetten van het heden
Zijn der geld-tyrannen knecht.
Wilt ten strijde u stalen!
Vereenigt u! en de bond
Der Internationalen
Omvat dan ’t wereldrond

O, gedenkt: het spoedt naar ’t einde;
Spoedig breekt de ure aan
Dat ’n ieder, die hier kwijnde
Tegen troon en beurs zal staan.
Denkt dan aan der rijken woorden
aan hun lachend aangezicht
Toen ze uw trouwste broeders moorden
Door een gierig bloedgericht.
Wilt ten strijde u stalen!
Vereenigt u! en de bond
Der Internationalen
Omvat dan ’t wereldrond.

Literatuur
Geert Bruintjes, Socialisme in Groningen 1881-1894, Amsterdam 1981, pp. 95 en 103.
Jan Gielkens, ‘Hoe de Internationale haar wereldreis maakte’, in Pierre De Geyter: het grote lied van een kleine man, Gent 1998, pp. 70-88.
Jan Gielkens, Maranga mai te hunga mahi. De Internationale internationaal, Amsterdam 1998 (IISG Research Paper 35).
Joop Morriën, ‘Visscher, Johannes’, in Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland, deel 1, Amsterdam 1986, pp. 139-140.